DÜŞÜNME BECERİLERİ

ALGIMIZLA VE AKLIMIZLA OYNAMAYA ÇALIŞANLARLA NASIL BAŞA ÇIKABİLİRİZ?

“Eleştirel Düşünme Dünyaya Karşı Bir Savuna Olabilir mi?” adlı yazımda yazılı, görsel, işitsel basın, internet ve sosyal medya aracılığıyla çeşitli güç odaklarının istediği şekilde düşünmemizi ve davranmamızı sağlamaya yönelik birçok mesaja maruz kaldığımızı belirtmiştim.

Gazeteler, dergiler, kitaplar, televizyonlar, radyolar, internet siteleri, sosyal medya algı, düşünce, inanç ve davranışlarımızı etkilemeye ve değiştirmeye yönelik birçok gerçek dışı haber, açık ya da üstü kapalı mesajla dolu.

Özellikle sosyal medyada “trol” orduları kurulmuş durumda. Çeşitli güçlerin “maaşlı” trolleri var. Hatta bot/sahte hesaplarla kamuoyu oluşturma her kesimden güç odağının sıklıkla başvurduğu bir yöntem.

Yine aynı yazımda algımızı, düşüncelerimizi ve inançlarımızı yönlendirmeye çalışan güçlere karşı elimizdeki en önemli silahlardan birinin eleştirel düşünme olduğunu ifade etmiştim.

Eleştirel düşünmenin bireyin gördüklerini, okuduklarını, dinlediklerini, izlediklerin olduğu gibi kabul etmek yerine bunları sürekli inceleyerek, sorgulayarak, belli ölçütlere göre değerlendirerek açıklaması ve yargıya varması anlamına geldiğini de belirtmiştim.

Şüpheciliği, görünen ardındakini sorgulamayı, mesajlardaki tutarsızlıkları belirlemeyi karşıdakinin gerçek amacını anlamayı vurgulayan eleştirel düşünme birçok beceriyi kapsıyor.

Bizi her gün yalan yanlış birçok bilgi ve mesaj kirliliğine maruz bırakarak algımızla ve aklımızla oynayan tüm kirli güçleri alt etmenin yolu, kendisine sunulana şüpheyle yaklaşan, bunu sorgulayan, değerlendiren ve bunun hakkında bir karara varan bireyler yetiştirmekten geçiyor. Bununun için de eleştirel düşünme becerilerinin anaokulundan üniversiteye kadar gerek eğitimciler gerekse ebeveynler tarafından çocuklara kazandırılması gerekiyor.

Eleştirel Düşünme Becerileri

Farklı ülkelerden eğitim, psikoloji ve felsefe alanlarında uzman kişilerin katıldığı bir çalışma sonucunda eleştirel düşünmeyi oluşturan altı temel beceri olduğu saptanıyor: Anlama, çözümleme, değerlendirme, çıkarımda bulunma, açıklama ve öz düzenleme.

Şekil 1 – Eleştirel düşünme becerileri

Bu becerilerin tamamı geleceğimiz için oldukça önemli. Bunların gerek evde gerekse okuldaki tüm derslerde çocuklara kazandırılması gerekiyor. Etkinliğin ya da dersin adının ne olduğunun hiçbir önemi yok. Türkçe, edebiyat, yabancı dil, hayat bilgisi, sosyal bilgiler, felsefe, psikoloji, sosyoloji, coğrafya, tarih, din kültürü ve ahlak bilgisi, fen ve teknoloji, matematik, görsel sanatlar… Önemli olan sunulana şüpheyle yaklaşan, bunları nesnel şekilde değerlendirip karara varabilen bireyler yetiştirmek.

Peki, bu eleştirel düşünme becerileri ne anlama geliyor? Çocuğumuzla etkinlik yaparken ya da derslerimizi işlerken bunlarla ilgili neleri onlara kazandırmaya çalışabiliriz?

1. ANLAMA

Karşılaşılanı bir problem, olay, veri, yaşantı, inanç, yargı, bilgi vb.nin ne anlama geldiğini kavramak ve ifade etmektir.

Örnek kazanımlar:

  • Problemi ifade eder.
  • Problemi oluşturan farklı ögeleri belirler.
  • Problemin çözümü için gerekli olan ve olmayan bilgileri ayırt eder.
  • Anlatıdaki bilgileri alt kategorilere ayırır.
  • Anlatıdaki bilgileri sınıflandırır.
  • Anlatının konusunu açıklar.
  • Anlatının amacını açıklar.
  • Anlatıcının amaç ya da amaçlarını belirtir.
  • Anlatıda kullanılan bir ifadeyle kast edilmek isteneni açıklar.
  • Anlatıda belirtilen bir kavram, ifade ya da düşünceye örnek verir.
  • Anlatımda geçen bir kavram, ifade ya da düşünceyi kendi cümleleriyle ifade eder.
  • Sunulan bilginin ne anlama geldiğini açıklar.

2. ÇÖZÜMLEME

İnanç, yargı, deneyim, neden, düşünce ya da bilgi ifade eden cümleler, sorular, tanımlamalar ya da diğer gösterimler arasındaki doğrudan ya da dolaylı ilişkileri belirlemektir.

Örnek kazanımlar:

  • Anlatıdaki farklı bakış açılarını saptar.
  • Anlatıdaki farklı bakış açılarını karşılaştırır.
  • Anlatıdaki nesnel ve öznel ifadeleri belirler.
  • Anlatıda dolaylı olarak verilen iletileri saptar.
  • Anlatıda açıkça belirtilmeyen amaçları belirler.
  • Anlatının dayandığı felsefi, psikolojik, sosyolojik vb. görüş ya da olguları belirler.
  • Anlatıdaki temelsiz, aldatıcı ya da batıl ifadeleri belirler.
  • Anlatının düşünce akışını saptar.
  • Anlatının ana düşüncesini belirler.
  • Ana düşüncenin hangi yan düşüncelerle desteklendiğini saptar.
  • Anlatıdaki görüş, iddia, yargı, olgu, çıkarımla ilgili varsayım, kanıt, dayanak ya da bakış açılarını belirler.
  • Farklı iddia, görüş, varsayım, yargı ya da düşüncelerin hangi kanıtlarla desteklendiğini saptar.
  • Yapılan bir çıkarımın altındaki dayanakları belirler.
  • Açıkça belirtilemeyen varsayımları belirler.
  • İleri sürülen kanıt ya da dayanakların mantıksal sıralamasını saptar.

3. DEĞERLENDİRME

Bir kişinin algılarını, deneyimlerini, yargılarını, inançlarını ya da düşüncelerini ortaya koyan ya da bunların nedenlerini açıklayan ifadelerin güvenirliğini değerlendirmek, ileri sürülen ifadeler arasında mantıksal açıdan doğrudan ya da dolaylı ilişkiler kurulup kurulmadığına karar vermektir.

Örnek kazanımlar:

  • Yapılan çıkarım, ulaşılan sonuç ya da yargının içeriğe uygunluğunu değerlendirir.
  • Anlatıdaki görüş, iddia, yargı, varsayım, ya da çıkarımlardaki tutarsızlıkları belirler.
  • İleri sürülen görüş, iddia, yargıya da çıkarımların olabilirliğini ya da gerçekliğini değerlendirir.
  • Düşüncelerin örgütlenmesindeki tutarlılığı değerlendirir.
  • İleri sürülen kanıt, dayanak ya da kullanılan bilgi kaynağının güvenirliğini ve geçerliğini değerlendirir.
  • Kanıt ya da dayanakların ileri sürülen iddia, yargı, düşünce, çıkarım vb.ni destekleyip desteklemediğine belirler.
  • Bir kanıtın dayandığı varsayımların kuvvetini ya da güvenirliğini değerlendirir.
  • İleri sürülen kanıt ya da dayanakların zayıf noktalarını belirler.
  • İleri sürülen kanıt ya da dayanakların nasıl güçlendirilebileceğini saptar.
  • Bilgilerin eksik taraflarını ve açıklamalardaki belirsizlikleri saptar.
  • Hangi bilgi, kanıt, örnek vb.nin ileri sürülen iddia, varsayım, kanıt, yorum ya da çıkarımı kuvvetlendirebileceğini ya da zayıflatabileceğini belirler.

4. ÇIKARIMDA BULUNMA

Mantıklı sonuçlara ulaşmak için ihtiyaç duyulan ögeleri tanımlamak; tahminler ve hipotezler oluşturmak; ilişkili bilgilerin farkına varmak; bilgi, cümle, kanıt, yargı, tanımlama, soru, düşünce vb.nden sonuç çıkarmaktır.

Örnek kazanımlar:

  • Anlatıda destek gerektiren varsayım, çıkarım, düşünce ya da iddiaları belirler.
  • Destek gereken iddia, varsayım, çıkarım ya da düşüncenin nasıl bir yöntemle kuvvetlendirilebileceğini belirler.
  • İleri sürülen bir bilgi, düşünce ya da çıkarımla ilgili olarak anlatıcın kullandığı, soru, cümle, teori vb.nin kabul edilebilirliğini tartışır.
  • İleri sürülen bir bilgi, düşünce ya da çıkarımla ilgili kullanılan soru, cümle, teori vb.nin kabul edilebilir olması için nasıl bir yöntem izlenmesi gerektiğini belirler.
  • Bir iddia, düşünce vb.nin hangi varsayıma ya da kanıta dayalı olarak ileri sürülmüş olabileceğini tahmin eder.
  • İleri sürülen varsayım, kanıt, bilgi vb.ne dayanarak alternatif hipotezler ya da sonuçlar üretir.
  • Ortaya koyulan iddia, düşünce, karar vb.nin olası sonuçlarını tahmin eder.
  • Anlatıda belirtilen bir düşünce, kanıt, varsayım vb.nin olmaması durumunda anlatının alacağı şekli tartışır.
  • Anlatının ana düşüncesine ulaşmak için kendisinin nasıl bir düşünsel kurgu oluşturabileceğini belirler.
  • Anlatıdaki bilgi, düşünce, iddia vb. arasındaki dolaylı bağlantıları belirtir.
  • Yazarın ortaya koyduğu görüş, iddia vb.nden hangisinin daha güçlü kanıtlarla desteklendiğini belirtir.
  • Olası sonuçlardan hangilerinin anlatıdaki kanıtlarla desteklenebileceğini belirler.

5. AÇIKLAMA

Akıl yürütme sonuçlarını ifade etmek; ulaşılan sonuçların kanıtsal, kavramsal, yöntemsel, ölçütsel ya da içeriksel akıl yürütmeye dayalı olduğunu ispatlamak; sorgulama / akıl yürütme sürecini ikna edici biçimde sunmaktır.

Örnek kazanımlar:

  • Ulaştığı sonuçları uygun ifadelerle sunar.
  • Yorum, analiz, değerlendirme ya da çıkarım yaparken hangi süreçleri izlediğini belirler ve sunar.
  • İleri sürülen iddia, görüş ya da düşüncelerden hangilerinin kabul edilebilir olduğunu gerekçeleriyle açıklar.

6. ÖZ DÜZENLEME

Kişinin bilişsel etkinliklerini, bu etkinliklerde kullanılan ögeleri ve ulaştığı sonuçları bilinçli olarak gözlemlemesidir.

Örnek kazanımlar:

  • Ulaştığı sonuçların ön yargılardan ya da duygulardan uzak olup olmadığını değerlendirir.
  • İzlediği düşünme sürecinde varsa öznel davranmasına neden olan unsurları belirler.
  • Ön yargılarını ya da duygularını katarak vardığı sonuçları objektif ve mantıklı bir şekilde değerlendirerek düzeltir.
  • İzlediği düşünme sürecinde varsa öznel davranmasına neden olan unsurları giderir.

Eleştirel düşünme ve bunu oluşturan beceriler tamamının temelindeki anlayış; bir bilgi, düşünce, görüş, yargı, inanç vb.nin objektif bir şekilde anlaşılması, çözümlenmesi, daha sonra bunun tutarlılığı, geçerliği, inandırıcılığı vb. hakkında bir karar varılması ve varılan sonuçların inandırıcı bir şekilde sunulmasıdır. Bu süreçte bireyin düşünme sürecini gözden geçirmesi ve ön yargılardan ve duygulardan kaynaklanan nesnellikten uzak durması da bu sürecin önemli bir unsurudur.

Eleştirel düşünme becerileri küçük yaşlardan itibaren çocuklara kazandırılabilir. Video, resim, fotoğraf, çizgi roman, drama tarzı materyaller ve teknikler aracılığıyla henüz okuma yazma öğrenmemiş çocukların olayları sorgulamaları, farklı bakış açılarını saptamaları, hangi bakış açısının daha kuvvetli olduğuna ilişkin çıkarımları yapmaları sağlanabilir. Yukarıda belirttiğim kazanımlar her türlü materyal için kullanılabilir.

Çocuklar okuma yazmayı öğrendikten sonra pek çok metinle karşılaşmaktadır. Bu metinlerde öğrencileri düşündürmeyen, sadece metinde gördüklerini söylemeye yönlendiren sorular yerine yukarıda belirttiğim kazanımlardan seçilmiş metni anlamaya, çözümlemeye, metinde ileri sürülen düşünce, olay, görüş vb.nin inandırıcılığını sorgulamaya yönelik sorular bu becerilerin kazandırılmasını sağlayabilir.

Bu noktada öğrencilerimizi karşılaştırdığımız metinlerin de sorgulanması gerekmektedir. Öğrencilere sadece bilgi aktarma amacı taşıyan, didaktik metinlerle eleştirel düşünme becerilerinin kazandırılamayacağı oldukça açıktır. Bu tür metinler yerine öğrencilerin farklı düşüncelerle karşılaşabilecekleri, bu düşüncelerin hangi kanıtlarla desteklendiğini belirleyebilecekleri; düşünceleri inandıracakları, geçerlikleri vb. açılardan karşılaştırabilecekleri metinlerin kullanılması gerekmektedir.

Ayrıca eleştirel düşünme becerilerinin sadece metinler aracılığıyla kazandırılması da gerekmez. Okul öncesi çocuklar için değindiğim kısa süreli videolar, karikatür, resim, fotoğraf gibi materyaller, dramatize edilmiş örnek olaylar da bu becerilerin gelişmesine hizmet eder. Önemli olan bir materyal ya da tekniği bu becerileri geliştirebilecek şekilde nasıl kullandığımızdır ama bunun için öncelikle aktarmacı eğitim anlayışından sorgulayıcı eğitim anlayışına doğru bir geçiş yapmamız gerekir.

Soru sormayan öğrencilere bir şeyi anlatmak kolaydır. Böyle bir anlayışla yapılan öğretim sürecinin sonunda düşünmeyen ve sorgulamayan nesillerin yetişmesi oldukça olasıdır. Oysa düşünen ve sorgulayan beyinleri doyurmak güçtür. Bunu sağlamak için önce kendimizi geliştirmemiz gerekir. Bir başka deyişle değişim öğretmenlerden ve öğretim şeklimizden başlamalıdır. Eğitimin amacı, öğrencilerin kitaplardan öğrenebilecekleri bilgileri onlara tekrar tekrar anlatmak değil, aklı eğitmek olmalıdır.

Eleştirel düşünme becerilerinin derslerde nasıl uygulanabileceğine ilişkin bir örneği   “BEKLEYİN SAYIN YAZAR, DÜŞÜNÜYORUM!” adlı bir sonraki yazımızda bulabilirsiniz.

Sağlıkla kalın.

Dr. Levent VEZNEDAROĞLU

YARARLANILAN KAYNAKLAR

FACIONE, P.A. (1990) Critical Thinking: A Statement of Expert Consensus for Purposes of

Educational Assessment and Instruction. “The Delphi Report”

FACIONE, P.A. (2007) Critical Thinking: What It Is and Why It Counts

Görselin alındığı site

https://www.mediaclick.com.tr/tr/blog/pr-nedir

Bu yazıyı değerlendiriniz
[Total: 1 Average: 5]

Similar Posts

Bir Yorum Yazın

EnglishFrançaisDeutschItalianoPortuguêsEspañolTürkçe