UYGULAMA ÖRNEKLERİ

ELEŞTİREL DÜŞÜNMEYİ GELİŞTİRECEK ALTI UYGULAMA

“Bekleyin Sayın Yazar, Düşünüyorum!” adlı yazımda eleştirel düşünme becerilerini geliştirmeye yönelik bir projenin nasıl gerçekleştirildiğini ve bir metnin eleştirel düşünme becerilerini geliştirmek için nasıl kullanılabileceğini anlatmıştım. Bu yazımda eleştirel düşünme becerilerini geliştirecek altı uygulama sunacağım.

Bu uygulamalar Edward De Bono’nun “The CoRT Thinking Program” adlı eğitim programının CoRT 1 (Genişletme) Modülü’nden alınmıştır. Düşünmenin temeli için çok önemli olan bu modül; bir olay ya da kararın artı, eksi ve ilginç yönlerini, amaçlarını, sonuçlarını, alternatiflerini belirme; bir karar alırken birçok faktörü göz önünde bulundurma, öncelikleri değerlendirme; bir olay ya da durumla ilgili başkalarının görüşlerini saptama ve bunları karşılaştırma becerilerini geliştirmeye yöneliktir.

Gerek öğretmenlere yönelik düzenlediğim eleştirel düşünme eğitimlerinde gerekse diğer eğitimlerimde ısınma, dikkati toplama, beyin fırtınası, grup çalışması yapma gibi farklı amaçlarla kullandığım bu etkinlikler oldukça etkili ve işlevseldir. Sizler de derslerinizde kullanabilirsiniz.

Bu etkinlikleri uygulamak için belirli bir dersin öğretmeni olmanıza gerek yok. Uygun durum ve sorularla anaokulundan üniversiteye kadar tüm düzeylerde uygulanabilecek bu etkinlikler aracılığıyla öğrencilere üst düzey düşünme becerilerini kazandırmak hepimizin görevi. Eleştirel düşünme de bu becerilerden biri. Sorgulayan, eleştiren, karar alırken birçok faktörü göz önünde bulunduran bireyler yetiştirmek istiyorsak derslerimizde bu beceriyi geliştiren etkinliklere sıklıkla yer vermemiz gerekiyor. Durum ve soruları değiştirerek farklı zamanlarda bu etkinlikleri uygulamak, öğrencilerin düşünme becerilerinin gelişmesine yardımcı olur.  

Bunu söyledikten sonra hemen şunları duyar gibi oluyorum: “Peki, ya müfredat?”, “Onu nasıl yetiştireceğiz?” Öncelikle müfredat değil, öğretim programı. Bunu yetiştirmek için konuları son sürat aktarmanın öğrencilere ve ülkemize hiçbir şey sağlamadığı gerek uluslararası sınav sonuçlarıyla gerekse içinde yaşadığımız siyasi ve toplumsal şartlarla yeterince kanıtlanmadı mı? Bazı derslerinizi ya da derslerinizin 5 – 10 dakikasını bu tür etkinliklere ayırmanız size bir şey kaybettirmez. Aksine çok şey kazandırır. Neler mi? Örneğin daha motive olmuş öğrenciler… Örneğin derse etkin katılım… Örneğin soran, sorgulayan bireyler yetiştirmenin hazzı… Örneğin koyun gibi güdülemeyen bir toplumun inşasına verilen katkının getirdiği mutluluk…

Öğretim programlarındaki birçok bilgi, pek çok kaynaktan edinilebilir ancak çocukların zihinleri ve kalpleri sizler tarafından geliştirilebilir. “Düşünmeden Öğrenmek” adlı yazımda bu konuya uzun uzadıya değinmiştim. Bu nedenle sözü daha fazla uzatmadan eleştirel düşünme becerilerini geliştirmeye yönelik uygulamaları paylaşıyorum.

ETKİNLİK 1: Düşüncelerin Ele Alınış Yöntemi

Kazanım: Bir düşüncenin olumlu, olumsuz ve ilginç yönlerini belirler.

Uygulama 1: Bir kanun çıkarılarak bütün arabaların parlak sarıya boyanması sağlanmalıdır.

Uygulama 2: İnsanlar, kıyafetlerinin üzerinde herkes tarafından okunabilecek bir şekilde bir kart taşımalıdır. Bu kartın üzerinde kişinin o günkü ruhsal durumunun iyi ya da kötü olduğu yazılı olmalıdır.

Süreç:

  1. Katılımcılar dört ya da beşer kişilik gruplara ayrılır.
  2. Gruplara beşer dakika süre verilir. Bu süre içerisinde belirtilen düşüncenin olumlu, olumsuz ve ilginç yönlerini belirleyip listelemeleri istenir.
  3. Süre dolduktan sonra bir grup seçilir ve gruptan düşüncenin olumlu yönlerini belirtmeleri istenir. Diğer grupların da olumlu yönlerle ilgili farklı düşüncelerini belirtmeleri sağlanır. Belirtilen görüşler tahtaya yazılır.
  4. Aynı işlemler olumsuz ve ilginç yanlar için de yapılır.

Tartışma: “Düşüncelerin ele alınış yöntemi” adlı etkinlikten yola çıkarak eleştirel düşünme ve eleştirel düşünen bir bireyin özellikleri hakkında neler söyleyebilirsiniz.

ETKİNLİK 2: Birçok Faktör

Kazanım: Karar verirken birçok faktörü göz önünde bulundurur.

Uygulama 1: “Bir doktor sabah kahvaltısı yerine geçecek çok küçük bir tablet yapar. Bu tablet tüm gıda ve vitamin ihtiyaçlarını karşılayacak içeriğe sahiptir. Tableti alan kişiler beş saat boyunca açlık hissetmezler. Bu tablet kullanıma sunulmadan önce hangi faktörler göz önünde bulundurulmalıdır?”

Uygulama 2: Bir çift, ikinci el bir araba almaya gider. Bu arabayı alırken göz önünde bulundurmaları gereken önemli faktörler nelerdir?

Süreç:

  1. Katılımcılar dört ya da beşer kişilik gruplara ayrılır.
  2. Gruplara beşer dakika süre verilir. Bu süre içerisinde gruplar göz önünde bulundurulması gereken faktörleri belirlerler.
  3. Seçilen bir grup belirlediği faktörleri sunar. Diğer gruplar eklemek istedikleri faktörleri belirtiler. Tüm faktörler tahtaya yazılır.
  4. Tahtaya yazılmış olan faktörler arasından en önemli dört tanesini seçmeleri ve bu seçimin nedenlerini belirlemeleri istenir.

Tartışma: “Birçok faktör” adlı etkinlikten yola çıkarak eleştirel düşünme ve eleştirel düşünen bir bireyin özellikleri hakkında neler söyleyebilirsiniz.

ETKİNLİK 3: Sonuçlara Odaklanmak

Kazanım: Bir plan, düşünce, karar, kural ya da buluşun kısa, orta ve uzun vadeli sonuçları hakkında çıkarımlar yapar.

Örnek: Avusturalya’ da bir adam arkadaşlarının avlayabilmeleri için yurt dışından birkaç tavşan getirir. Bu durumun kısa dönem sonuçları iyidir çünkü tavşanlar alternatif bir et ürünü olurlar. Orta dönem sonuçları kötüdür çünkü tavşanlar hızla üreyip çevreye zarar verirler. Uzun dönem sonuçları ise çok kötüdür çünkü tavşanlar tüm ülkeye yayılıp tarımsal bitkilere zarar verirler.

Uygulama 1: “Fabrikalarda çalışan işçilerin yerini alabilecek bir robot geliştirilmiştir. Bu buluşun kısa, orta ve uzun dönem sonuçları neler olabilir?”

Uygulama 2: “Yeni geliştirilen bir cihaz insanların yalan söyleyip söylemediklerini göstermektedir. Bu buluşun kısa, orta ve uzun vadeli sonuçları neler olabilir?”

Süreç:

  1. Katılımcılar dört ya da beşer kişilik gruplara ayrılır.
  2. Gruplara beşer dakika süre verilir. Bu süre içerisinde belirtilen durumların kısa, orta ve uzun vadeli sonuçlarını belirleyip yazmaları istenir.
  3. Süre dolduktan sonra bir grup seçilir ve kısa vadeli sonuçları söylemesi istenir. Diğer grupların da eklemek istedikleri kısa vadeli sonuçlar alınır ve tümü tahtaya yazılır.
  4. Aynı işlemler orta ve uzun vadeli sonuçlar için de yapılır.

Tartışma: “Sonuçlara odaklanmak” adlı etkinlikten yola çıkarak eleştirel düşünme ve eleştirel düşünen bir bireyin özellikleri hakkında neler söyleyebilirsiniz.

ETKİNLİK 4: Amaçlara Odaklanmak

Kazanım: Gösterilen davranışların ya da belirtilen düşüncelerin arkasında hangi amaçların olduğunu belirler.

Örnek: Büyük bir alışveriş merkezi inşa eden bir müteahhidin amaçları neler olabilir?

1. Kendi şirketine ve sonuçta kendisine para kazandırmak.

2. Yasalara uygun bir yapı inşa etmek.

3. İş yapacak başarılı bir alış veriş merkezi kurmak.

4. Müşteri memnuniyetini sağlamak.

Uygulama: Bir baba kızına çok kızmış ve ona verdiği harçlığı iki katına çıkarmıştır. Bu şekilde davranan babanın amaçları neler olabilir?

Süreç:

  1. Katılımcılar dört ya da beşer kişilik gruplara ayrılır.
  2. Gruplara beşer dakika süre verilir. Bu süre içerisinde amaçların neler olabileceğini yazmaları istenir.
  3. Süre dolduktan sonra bir grup seçilir ve amaçların neler olabileceğini söylemesi istenir. Diğer grupların da eklemek istedikleri alınır ve tümü tahtaya yazılır.

Tartışma: “Amaçlara odaklanmak” adlı etkinlikten yola çıkarak eleştirel düşünme ve eleştirel düşünen bir bireyin özellikleri hakkında neler söyleyebilirsiniz.

ETKİNLİK 5: Alternatiflere Odaklanmak

Kazanım: Bir olay hakkında karar verirken veya hareket ederken alternatifleri ya da seçenekleri belirler.

Örnek: Uçurumdan yuvarlanmış bir araba bulunur. Arabanın sürücüsü ölmüştür. Ne olmuş olabilir?

1. Sürücü kalp krizi geçirmiş olabilir.

2. Lastik patlamış ya da araba arıza yapmış olabilir.

3. Sürücü alkollü olabilir.

4. Sürücü virajı alamamış olabilir.

5. Sürücü uyumuş olabilir.

6. Sürücü önce öldürülüp sonra da kaza yapan arabanın içine yerleştirilmiş olabilir.

Uygulama: Bir adam bara girer ve bir bardak su ister. Barın arkasındaki kadın adama suyu verir ve birden bağırır. Ne olmuş olabilir?

Süreç:

  1. Katılımcılar dört ya da beşer kişilik gruplara ayrılır.
  2. Gruplara beşer dakika süre verilir. Bu süre içerisinde ne olmuş olabileceğine ilişkin alternatifleri yazmaları istenir.
  3. Süre dolduktan sonra bir grup seçilir ve alternatiflerin neler olabileceğini söylemesi istenir. Diğer grupların da eklemek istedikleri alınır, tümü tahtaya yazılır ve tartışılır.

Tartışma: “Alternatiflere odaklanmak” adlı etkinlikten yola çıkarak eleştirel düşünme ve eleştirel düşünen bir bireyin özellikleri hakkında neler söyleyebilirsiniz.

ETKİNLİK 6: Farklı Bakış Açıları

Kazanımlar:

1. Farklı kişilerin bir olaya bakış açılarını belirler.

2. Farklı bakış açılarını karşılaştırır.

Uygulama: Bir mucit, kumaş yapmak için çok değişik bir yöntem geliştirir. Bu buluş, sektörde çalışan her yirmi kişiden sadece birinin işini koruyabilmesi anlamına gelmektedir. Mucidin, fabrikatörün ve çalışanların bu buluşa bakış açıları ne olabilir?

Süreç:

  1. Katılımcılar dört ya da beşer kişilik gruplara ayrılır.
  2. Gruplara beşer dakika süre verilir. Farklı bakış açılarını tartışıp yazmaları istenir.
  3. Süre dolduktan sonra gruplardan farklı bakış açılarının neler olabileceğini belirtmeleri istenir. Alınan görüşler tahtaya yazılır ve tartışılır.

Tartışma: “Farklı bakış açıları” adlı etkinlikten yola çıkarak eleştirel düşünme ve eleştirel düşünen bir bireyin özellikleri hakkında neler söyleyebilirsiniz.

SON SÖZ

Düşünen, sorgulayan, değerlendiren, problem çözen, üreten bireyler yetiştirmek istiyorsak değişime nereden başlayacağımız çok açık değil mi?

Sağlıkla kalın.

Dr. Levent VEZNEDAROĞLU

YARARLANILAN KAYNAKLAR

Birsel AYBEK, 2006, Konu ve Beceri Temelli Eleştirel Düşünme Öğretiminin Öğretmen Adaylarının Eleştirel Düşünme Eğilimi ve Düzeyine Etkisi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eğitim Bilimleri Ana Dalı, Adana.

https://www.cortthinking.com/cort/1

https://www.debono.com/de-bono-thinking-lessons-1

http://www.edwarddebonofoundation.com/

Görselin alındığı site

https://www.chronicle.com/article/beyond-critical-thinking/

Bu yazıyı değerlendiriniz
[Total: 2 Average: 5]

Similar Posts

Bir Yorum Yazın

EnglishFrançaisDeutschItalianoPortuguêsEspañolTürkçe