KOMPLO TEORİLERİ VE ELEŞTİREL DÜŞÜNME

KOMPLO TEORİLERİ VE ELEŞTİREL DÜŞÜNME

Paris Nanterre Üniversitesi’nde yapılan çalışma, komplo teorisyenlerinin ve takipçileri olan sosyal medya kullanıcılarının eleştirel düşünme becerilerinden yoksun olduğunu göstermektedir.

Bu çalışma bağlamında yapılan araştırmada, kamuoyunun, komplo teorilerine ne kadar çok inanırsa eleştirel düşünme testlerinde de o kadar kötü performans göstermekte olduğunu betimlenmektedir. Bu durum tabi ki komplo teorisyenlerinin “mutlaka zekâdan yoksun oldukları anlamına gelmez”, bunun yerine onların, bir durumu nesnel olarak analiz etme ve değerlendirme becerilerinden yoksun olduğunu göstermektedir.

 İyi haber şu ki, insanlara bu beceriler öğretilebilir ve “bir dereceye kadar kişiler, karanlık taraftan getirilebilir; ama elbette bu durum karmaşıktır.”

Komplo teorileri, belki de mitlere de bakmak gerekli, yeni bir açıklama biçimi değil, ancak sosyal medyanın gelişimiyle daha fazla erişime ve yoğunluğa sahip oldu ve kamuoyunda yaygınlaştı. Paris Nanterre Üniversitesi’nde psikoloji doçenti ve yukarıda belirtilen yeni çalışmanın ortak yazarı Anthony Lantian tarafından açıklandığı gibi:


“Komplo teorileri, önemli bir olayın (toplumsal, siyasi, iklim değişikliği vb.)  nedeninin, ‘kötü niyetli’ ve güçlü olarak algılanan kişi veya kuruluşların gizli bir koalisyonu olduğunu ve bu olayların gizlice planlanıp uygulandıklarına dair bir suçlamayı açıklamaya yönelik girişimler olarak değerlendirilir.”

Örneğin, 11 Eylül olaylarında, uçakların Dünya Ticaret Merkezi kulelerine, Pentagon’a veya Pensilvanya’daki bir tarlaya uçtuğu,  ABD hükümetindeki karanlık figürlerin suç ortağı olduğuna dair ısrarlı bir  komplo teorisi var ve saldırıların sonucunda yaşananlar ise nedenleri kadar basit değildi.

Yaşadığımız dönemin, Pierre Bourdieu’nün ifadesiyle gülünç olmadığının en önemli örneği,  elbette, COVID-19 pandemisinin Çinli bilim insanları tarafından bilerek yaratıldığı düşüncesidir.  Bu bakış, korona virüsün kazayla Wuhan’daki bir laboratuvardan kaçtığı teorisiyle karıştırılmamalıdır.

Bütün bu komplo teorilerinin ya da çılgınlığın cevabı nedir?

Fransız araştırmacılar Ennis-Weir, Eleştirel Düşünme Deneme Testi olarak bilinen bir öğretim ve test aracının, Fransızca versiyonunu kullanarak 338 lisans öğrencisinin eleştirel düşünme becerilerini değerlendirdikleri iki çalışma yürüttüler. Ardından öğrencilerin komplo inançlarına yönelik eğilimlerini ve eleştirel düşünme becerilerine ilişkin kişisel değerlendirmelerini puanladılar.

Bu araştırmada, eleştirel düşünme, “bir durumun nesnel analizi ve değerlendirilmesi” olarak tanımlanmakta ve eleştirel düşünenin bir dizi bilişsel beceri gerektirdiği vurgulanmaktadır. Bu beceriler; sistematik düşünme, diğer bakış açılarını görme, yeni kanıtlar ortaya çıktığında fikrini değiştirme, ilgili ve alakasız bilgileri belirleme, mantıksal yanlışları belirleme ve atma, önyargıların farkında olma ve bunlardan kaçınma ve açık (bariz) olanın ötesine bakabilmedir.


Araştırmacıların ulaştığı sonuçsa, düşük eleştirel düşünme becerileri ile komplo teorilerine inanma eğiliminin artması arasında güçlü bir ilişkiydi.

Bu yeni bir fikir değil tabi ki, araştırmacılara göre, ikna edici bir şekilde önceki araştırmalara dayanıyor. 2014 tarihli bir makalede yazılan bir dizi araştırma, analitik düşünmeyi öğretmenin, komplo teorilerinin benimsenmesini azaltabileceği veya bunlara karşı koruma sağlayabileceği sonucuna varmıştır. Öte yandan, 2017 yılında yapılan bir araştırma da analitik düşünmenin 10 ve 12 yaşındaki çocuklara başarıyla öğretilebileceğini gösterdi.


Kişilik, düşüncedeki değişime direnme eğilimindedir.

2016’da yapılan bir dizi deney, kişilik özelliklerini de dikkate alarak, benzersiz olma ihtiyacının (bir kişinin kendini özel hissetme ihtiyacı), komplo zihniyeti ve belirli komplo inançlarının onaylanması arasında “sağlam bir ilişki” kurdu. Başka bir deyişle, benzersiz ve özel olarak görülme arzusu, komplo teorileri için bir motivasyon işlevi görmektedir. Bu durum, “çılgın inancın” doğasını sorgular. Bazı insanlar için ‘egonun’ her şeyi geride bıraktığı bir durum olabilir. Komplocu ünlülerin, görünüşte kendi kendine zarar veren davranışlarıyla kamuoyunun kafasını karıştırırken, yukarıda açıklanan kişilik bağıntısını da göz önünde bulundurmaya değer.

Gazeteci John Elder’in, New Daily Australia’da (25 Temmuz 2021) verdiği örnek birçok ülke medyasında da görülmüş veya görülmekte olmalı. Elder, geçtiğimiz yıl, ünlü şef ve komplo teorileri şeklinde açıklamalarıyla dikkat çeken Pete Evans’ın filmi, I’m a Celebrity‘nin çekimlerine başlayacağı gün Avustralya televizyonu Kanal Ten tarafından kovulmasını, komplo teorilerinin medyadaki yaygınlaşmasına karşı bir medya-kontrol tepkimesi olarak vermektedir.

Burada kamuoyu için “sakıncalı” komplo teorileri olarak değerlendirilen açıklamalar nelerdi peki?

Evans, Instagram’da bir neo-nazi sembolü paylaştığı için yemek kitabı yayıncısını, milyonlarca dolarlık desteği ve gelecekteki TV görünümlerini kaybetti.

Ayrıca, Facebook ve Instagram hesapları, korona virüs hakkında yanlış bilgi paylaşımı nedeniyle kapatıldı.

Tehlikeli sağlık ürünleri yaydığı gerekçesiyle, Avustralya’daki denetim kurumu TGA tarafından 80.000 dolar para cezasına çarptırıldı.

Geliriyle birlikte, erişimi de azaldıkça Evans, Elder’in açıklamalarına göre pişmanlık duymadığını gösteren açıklamalarına devam etti. Kişisel sosyal medyasında, ötekileştirildiğini söyleyerek bütün yasal kurumları anti-demokratik olmakla suçladı.

Merak edebilirsiniz acaba Evans gerçekten “Ne düşünüyordu?” Ya da Evans yerine başka medya figürlerini yazdığımızda bir fark oluyor mu?

Bu yaşananlara, Post-Truth (Hakikat/Gerçek Ötesi) bilgi ve bilim evreninde eleştirel düşünme beceri eksiklikleriyle bağı kurulan araştırmalarla bakıldığında, kaçınılmaz olarak tanık oluyoruz ve çokça da tanık olacak gibiyiz…

Umut KARAGÖZ

YARARLANILAN İNTERNET KAYNAKLARI

1. Don’t Look Uphttps://www.imdb.com/title/tt11286314/

2. Cogito Dergisi 103. Sayı, Komplo Teorileri.

3. Cogito Dergisi 104. Sayı, Hakikat- Sonrası.

4. Gerçek Argümanların Mantığı, Alec Fisher, İmge Kitabevi Yayınları.

5. https://thenewdaily.com.au/life/science/2021/07/25/conspiracy-theorists-lack-critical-thinking/?fbclid=IwAR3zAPbpU7A3hsVLx2YgqPz-kwG4AwsRQK5G6kP7QjyuFtyj1XNatr-T09g

GÖRSELLERİN ALINDIĞI SİTELER

1. https://www.flickr.com/photos/christopherdombres/4493564844/in/photostream/

2. https://www.flickr.com/photos/45909111@N00/9165766408/in/photostream/

3. https://www.flickr.com/photos/christopherdombres/5336441196/in/photostream/

Paylaş

Bir Yorum Yazın