12/05/2021
ÖĞRETİM İPUÇLARI

LÜTFEN ŞAPKALARINIZI TAKIN, DÜŞÜNÜYORUZ!

Uzaktan ya da yüz yüze eğitimde öğrencilerinizin çözümleyici, eleştirel,  yaratıcı düşünme ve problem çözme becerileriyle birlikte duygularını ifade etme güçlerini tek bir tekniği kullanarak geliştirebileceğinizi biliyor musunuz? Evet, tüm bunları bir arada geliştiren bir öğretim tekniği mevcut: Altı şapkalı düşünme.

Altı Şapkalı Düşünme Tekniği

Edward De Bono tarafından geliştirilen bu teknik, altı farklı bakış açısını simgeleyen altı farklı renkteki şapkayı takarak ya da takmış gibi yaparak bir sorunu çözümleme, bununla ilgili düşünceler ve öneriler üretme, bunları değerlendirme ve bir karara varma, bir başka deyişle tüm bu becerileri sergileyerek problem çözme sürecidir.

Şapkaların düşünmeyi, renklerinse insan psikolojisi üzerindeki etkisine ilişkin anlamları temsil ettiği altı şapkalı düşünme tekniğinde amaç, bir soruna farklı bakış açılarıyla yaklaşabilmek, sorunu farklı açılardan ele alabilmek, sorunla ilgili alternatif çözümler üretebilmek ve bir karara varabilmektir.

Renklerin Anlamları

Beyaz şapka: Saflığı, netliği, tartışmasız olarak kabul edilen bilgileri temsil eder. Beyaz şapka, eldeki ve ihtiyaç duyulan bilgilere odaklanmak için kullanılır. Beyaz şapka takıldığında sorulabilecek örnek sorular:

  • Elimizde hangi bilgiler var?
  • Daha hangi bilgiler gerekiyor?
  • Gerekli bilgileri nasıl elde ederiz?

Kırmızı şapka: Duygu, sezgi ve heyecanla ilgilidir. Kırmızı şapka takıldığında hiçbir açıklama yapmaksızın ya da gerekçe göstermeksizin sorunla ilgili duygular ve sezgiler söylenir. Kırmızı şapka takıldığında sorulabilecek örnek sorular:

  • Bunun hakkında ne hissediyorum?
  • Bunun hangi yanları hoşuma gidiyor?
  • Bunun hangi yanları hoşuma gitmiyor?

Siyah şapka: Olumsuzlukları, riskleri, o kararın alınması durumundaki tehlikeleri temsil eder. Bir bakıma şapkaların en yararlı olanıdır. Tehlikelere dikkat çeker, zararlı uygulamaların yapılmasını engeller. Riskleri ve alınacak kararın doğurabileceği olumsuz sonuçları gösterir. Siyah şapka takıldığında sorulabilecek örnek sorular:

  • Hangi riskleri ortaya çıkarır?
  • Yanlış olan ne?
  • Güvenli mi?
  • Gerçekten işe yarar mı?

Sarı şapka: Olumlulukları, avantajları, o kararın alınması durumunda sağlanacak yararları ve fırsatları temsil eder. Sarı şapka takıldığında sorulabilecek örnek sorular:

  • Yararları ne?
  • Olumlu yanları ne?
  • Neden iyi bir şey olabilir?
  • Neler sağlayabilir?

Yeşil şapka: Üretkenliği temsil eder, enerji şapkasıdır. Bu şapka takılınca, yeni görüş ve öneriler ortaya koyulur. Yeşil şapka takıldığında sorulabilecek örnek sorular:

  • Alternatifler neler olabilir?
  • Bunun yerine yeni bir düşünce üretebilir miyim?

Mavi şapka: Serinkanlı bir biçimde karar vermeyi temsil eder. Mavi şapka, düşünce sürecini gözden geçirmek ve karar vermek için kullanılır. Bütün tartışılanlar üzerinde düşünülür ve karar verilir. Mavi şapka takıldığında sorulabilecek örnek sorular:

  • Odağımız nedir?
  • Neyi düşünmeye ihtiyacımız var?
  • Şu ana kadar ne yaptık?
  • Bundan sonra ne yapacağız?

 

Altı Şapkalı Düşünme Tekniğinde Kullanılacak Sorular

Bu teknik kullanılırken tek bir sorun ele alınır. Sorun, tek bir alternatife odaklanacak şekilde ortaya konur. Örneğin “Hukuk fakültesine mi, yoksa siyasal bilgiler fakültesine mi gideyim?” şeklinde değil, “Hukuk fakültesine gideyim mi?” şeklinde belirtilir.

Altı Şapkalı Düşünme Tekniğinin Kullanılabileceği Düzeyler

Teknik, anaokulundan üniversiteye tüm düzeylerde kullanılabilir. Tüm sosyal derslerde, fen bilimleri ve yabancı dil derslerinde rahatlıkla uygulanabilir. Burada önemli olan dersinizin kazanımlarıyla ilgili ve yukarıdaki özelliklere uygun bir soru oluşturmanızdır. Örneğin aşağıdaki sorular fen bilimleri ve sosyal derslerde kullanılabilir:

  • Gökova Körfezi’ne bir nükleer santral kurulmalı mıdır?
  • Fatih Sultan Mehmet, İstanbul’u fethetmeli midir?
  • Toplumsal olaylarda özgürlükler kısıtlanmalı mıdır?

Dil ve yabancı dil derslerinde ise ortaya atılacak bir soru hakkında öğrencilerin tüm şapkaların gerektirdiği düşünceleri üretip söylemeleri istenebilir. Böylece hem öğrenilenlerin uygulaması için hem de yazma ve konuşma becerilerinin geliştirilmesi için bir etkinlik düzenlenmiş olur. Son zamanlarda internetteki yabancı kaynaklarda tekniğin matematik derslerinde kullanımına ilişkin örnekler de bulunmaktadır. Ayrıca teknik kişisel kararların alınmasında ve iş yaşamında karşılaşılan sorunları çözmekte de kullanılabilir.

 Altı Şapkalı Düşünme Tekniği Nasıl Uygulanır?

Yüz yüze ya da uzaktan eğitimde nasıl kullanılacağına geçmeden önce bu tekniği yaşantınızda önemli kararlar alırken de kullanabileceğinizi belirtelim. Örneğin;

  • Yeni bir telefon almalı mıyım?
  • Bu iş yerinde çalışmaya devam etmeli miyim?
  • Bu sene tatile gitmeli miyim?
  • Mühendislik fakültesine gitmeli miyim?

gibi sorulardan birini kağıdın üst kısmına yazdıktan sonra aşağıda belirtilen şekillerden birini boş bir kağıda çizin. Sonra sırasıyla her şapkayla ilgili soruları kendinize sorup yanıtlarınızı not alın. Son olarak, bütün yanıtlarınızı gözden geçirip bir karara varın.

 

Teknik, yüz yüze eğitimde şu şekilde uygulanabilir:

 

  1. Şapkalar renkli kartondan hazırlanır ya da renkli tebeşirlerle tahtaya çizilir. Buna alternatif olarak şapkaların renklerine uygun kartlar da hazırlayabilirsiniz.
  2. Karar verilecek sorun belirlenir.
  3. Tekniğin nasıl kullanıldığı katılımcılara açıklanır.
  4. Katılımcılar birbirlerini görebilecek şekilde U ya da halka düzeninde otururlar. Dilerseniz tekniği katılımcıları gruplara ayırarak da uygulayabilirsiniz. Bu durumda gruplar her şapkanın gerektirdiği soruları yukarıda belirtilen şekillerden birinin bulunduğu bir kağıda not alır.
  5. Şapkalar sırayla takılır ya da takılmış gibi yapılır. Diğer alternatif, kartların sırayla tutulmasıdır. Her şapkanın temsil ettiği düşünce ya da duygular ortaya koyulur. Katılımcıların tamamı, tüm şapkaları takarak ya da takmış gibi yaparak şapkaların gerektirdiği duygu ve düşünceleri belirtirler. Tekniği grup çalışması şeklinde uyguladıysanız, gruplar sırayla her şapkanın gerektirdiği sorularla ilgili görüşlerini açıklar. Belirtilen duygu ve görüşler listelenir.
  6. Son olarak karar verilir.

 

Teknik, uzaktan eğitimde şu şekillerde uygulanabilir:

 

Öncelikle ön hazırlıktan bahsedelim. Öğrencilerden, altı farklı renkteki şapkayı kartondan yapmalarını isteyebilirsiniz. Youtube’da şapka yapmayla ilgili birçok video bulunuyor. Öğrenciler, ailelerini de dâhil ederek bunu yapabilirler. Aynı zamanda bir ebeveyn – çocuk etkinliği gerçekleştirmiş olurlar. Diyelim ki bunu zor buldunuz, o zaman altı farklı renkteki kartondan kendilerine kart hazırlayabilirler. Diyelim ki bunu da zor buldunuz, o zaman her şapkanın renginde birer tane nesneyi yanlarında bulundurabilirler. Konuşurken varsa şapkalarını takabilir, yoksa kartlarını ya da nesnelerini gösterebilirler. Eğlenceli olmaz mı?

Ön hazırlığa devam edelim. MS Word ya da MS Publisher programlarından birini kullanarak yukarıda belirtilen şekillerden birini hazırlayın. Öğrencilere, hazırladığınız dosyayı, etkinliğin nasıl uygulanacağı ve yanlarında nelerin bulunması gerektiğiyle ilgili bir e-posta gönderin. Böylece uygulama sürecinde zaman kaybetmesiniz. Şimdi etkinliği farklı varyasyonlarda nasıl uygulayabiliriz, ona bakalım.

  • Diyelim ki hiçbir materyal hazırlayamadınız. O zaman soruyu tahtaya yazın. Sorudan çıkaracağınız okların ucuna “Beyaz Şapka”, “Kırmızı Şapka” gibi yazıp öğrencilerin şapka renklerine göre söylediklerini bunların altlarına not edin.
  • Yukarıda belirtilen materyallerden birini hazırladığınızı kabul edelim. Bu dosyayı öğrencilerle paylaştıktan sonra soruyu sorup onlardan ilgili şapkanın altına düşüncelerini yazmalarını isteyin.
  • Zoom ve Meet gibi uygulamalarda öğrencileri gruplara atayın. Hazırladığınız dosyayı öğrencilerinizle paylaştıktan sonra gruplardan bir yazman seçmelerini isteyip ondan gruptaki arkadaşlarının düşüncelerini ilgili şapkaların altına yazmalarını isteyin. Düşünce üretmek için belirlediğiniz süre bittikten sonra her grubun ürettiklerini açıklamasını isteyip bir tartışma başlatın. Gruplar, dosyaları size geri de gönderebilirler.

 

SON SÖZ

Yeni yöntem ve teknikleri denemekten çekinmeyin. Belki ilk uygulamalarınızda işler istediğiniz gibi gitmeyecek ama tekniği kullandıkça ustalaşacaksınız. Kimse bisiklete binmeyi tek seferde başaramıyor. Derslerinizi öğrenci merkezli, beceri odaklı ve eğlenceli hale getirmek için denemekten vazgeçmeyin. Geleneksel eğitimin karanlığından çıkmayı başarmak için de sürekli denememiz gerekiyor.

 

Dr. Levent VEZNEDAROĞLU

YARARLANILAN KAYNAKLAR

DEMİREL, Ö. (2012). Öğretim İlke ve Yöntemleri. Öğretme Sanatı. Ankara: Pegem Akademi Yayınları.

 

GÖZÜTOK, F. D. (2007). Öğretim İlke ve Yöntemleri. Ankara: Ekinoks Yayınları.

Bu yazıyı değerlendiriniz
[Total: 1 Average: 5]

Similar Posts

Bir Yorum Yazın